Шагаа 2022-биле!

Постановлением Верховного Хурала (парламента) Республики Тыва датой проведения народного праздника “ШАГАА” определено 2 февраля 2022 года

Этот любимый традиционный праздник, корнями уходящий в историческое прошлое тувинского народа, отмечается по лунному календарю и точную дату его празднования определяют буддийские ламы.

В обрядах, совершаемых на Шагаа, присутствуют и языческие, и буддийские традиции и обычаи. Встреча Нового Года происходит на восходе солнца, наступление утра символизирует победу добра, жизни и рождения, обновления и очищения духа, переход к новой жизни.

Шагаа – шаг-үениң солчуушкунун, эргилдезин демдеглээн тыва чоннуң бурунгу, эң бедик сүзүглелдиг байырлалы.

Шагаа – кижи бойдус-биле кезээде хин тудуш сырый харылзаалыг дээрзин көргүзүп, эрткен болгаш келир үени тудуштуруп, эки-бактың демиселин октаргай деңнелинде илереткен философчу угаазылалдыг байырлал.

Шагаада чоннуң бурунгу культуразы, үе-дүптен сагып, хумагалап чоруур ёзу-чаңчылдары катап эглип, чоннуң хей-аъды, чоргааралы көдүрлүр. Шагаа ёзулалдары – бүгү-ле чаагай чүүлдерни оштап күзээн саң салыр ёзулал-даа, чалама азар, чажыг, чалбарыг кылыр-даа, амырлажыг-чолукшулга-даа ёзулалдары – шупту ханы ужур-уткалыг болур.

Хамык белеткел ажылын чеди хонук бурунгаар эгелээр:

– оттулар ыяжын белеткээр;

– чонга сөңнээр аъш-чемин белеткээр (башкы соокта хырбачаны үүжелеп алган турар);

– аал-коданын, өгнүң (бажыңның) ишти-даштын арыглап-аштаар;

– Шагаада кедер национал идик-хевин даарап, белеткээр;

– Шагаа хүнүнде өг бүрүзү улуг улуска база уруг-дарыгга бээр аъш-чемин тус черниң аяны-биле белеткеп аар: далган-тараа, боова-боорзак, чодураалыг чөкпек, манчы-хуужуур, чигир-чимис…;

– Биче назылыг-даа, улуг назылыг-даа улус Шагаа хүнүңде бээр белектерин баш бурунгаар белеткеп аар;

Эн-не кол чүүлдер:

– Сагыш-сеткилин арыглаар сүзүглел ажылын чорудар;

– Хүрээлерге барып тейлээр, өгже лама башкыларны чалап, номнал номчудуп, эки чүгүн, чыл дургузунда кичээнир чүүлдерин айтырып аар.

Шагааны байырлаар хүннерниң чуруму:

Бүдүү хүн – аъттанып бар чыдар эрги чылдың эң сөөлгү айының сөөлгү хүнү болур. Ол хүнден эгелеп чула кыпсыр, өгнүң одун өжүрбес, отче ак чем бажы каар. Баш бурунгаар бир тоолчу кижи чалап алгаш, эрги чыл аъттанып турда, хондур тоолдадыр. Ооң ужуру болза, оран ээзи тоол дыңнааш, кончуг амыраар дижир.

«Бүдүү чарар» деп ёзулалды эрттирер: төрел-аймактың эң хүндүткелдиг, улуг назылыг кижизиниң өөнге кадаан, белек-селээн, аъш-чемин тудуп алгаш, чолукшуп чедер.

Бүдүүнүң дүнезинде удувас (он үш хар чедир уруг-дарыг удуп болур), даңны атсы тоолчунуң тоолун дыңнап, кажыктап, шыдыраалап, даалылап, чечен-мерген улустуң чугаазын, үлегер сөстерин эдерип, тывызыктап олура хонар.

Даң адарга, Шагааның бир чаазында хайындырган шайның үстүн ава кижи тос-хууңга куткаш, тос-карак-биле баштай одунче, өгнүң ханаларынче, ооң соонда дүндүкче чалбарып чашкылааш, дашкаар үнер. Ол-ла шайын тос дээрже, тос чүкче чалбарып чашкылааш, өгнү хүнгээр долгандыр чажып чалбарыыр. Өгнүң эр ээзи өгнүң чиге мурнунга хардан бедигээш кылып алгаш, саңны калбак дашка кыпсып, чалбарып йөрээл салып, дээрге, черге, хүнге чүдүп тейлээр.

Ооң соонда улуг назылыг эр кижи азы шыырак хам кижи эжен саңын аалдың чиге мурнунда тей кырынга кывыскаш, Шагаага бараалгаткан алгыжын алганыр болгаш алгыш-йөрээлин салыр. Чон долгандыр туруп алгаш, йөрээл-сөстү дыңнаар.

Чыл бажы келди,

Чылан бажы түледи.

Артыш саңым кывыстым,

Ак сүдүм чаштым.

Бажы бедик Таңдыларым!

Багай чүве ырап чорзун!

Экти бедик Таңдыларым!

Эки чүве бээр келзин!

Хак дээр думаа-ханаа турбазын!

Хай-халаптыг чоткан-шуурган келбезин!

Арбай-тараа сава сыңмас болзун!

Ажы-төл сылданмас болзун!

Шайын чажып, артыштыг саңын салып, йөрээл салган соонда, харга арыгланыр ужурлуг. Улуг-биче кижилер арыг харга аңдаштанып, эрги хирни кактап кааптар.

Ооң соонда чолукшулга ёзулалы эгелээр. Чаңчыл болган кыска чуруму мындыг: биче назылыг кижи холдарын улуг кижиже ийи адыжы ажык кылдыр сунгаш:

– Шагаа амыр-ла бе? – деп, бажын согаш кыннып, мөгеер.

– Шагаа амыргын-дыр. Амыр-ла! – дигеш, улуг назылыг кижи холдарын биче назылыг кижиниң холдарының шенээнге чедир шондур салыр. Биче назылыг кижи улуг кижиниң шенектерин тудуп, хүндүткелин, деткимчезин илередир. Оон ыңай ийи кижиниң аразынга чугаа болур:

– Шагаа-найыр чаагай-ла болуп тур бе?

– Чаагай-ла болуп тур. Силерниинде чаагай-ла бе?

– Чаагай-ла болуп тур. Кыштан хүр-ле болдуӊар бе?

– Хүр-ле болду ийин. Ыт-куш сол-ла-дыр бе?

– Сол-ла-дыр…

Шагааның бир чаазында дуган-хүрээге чүдүп, лама башкыларга кадактыг, белектиг бараалгап, оларның чагыг-сүмезин дыңнап, чылдың дургузунда чүден кичээнирин айтырып, арыглал ёзулалдарын кылыры эргежок чугула.

Шагаа хүннеринде өглер кезий шайлажыр. Өг бүрүзү ак шайын кудуп, деспи, тавак долу белеткеп алган аъш-чемин салыр. Бир аалдың шыырак оглу өске бир аалдың шыырак оглу-биле мөөрейлежип чем чиир болгулаар.

Шагаа хүннеринде арага ижип болбас. Эрте-бурунгу өгбелеривис араганы аза суксуну деп билип чораан, ынчангаш Шагаа найырында арага ижери шуут хоруглуг турган.

Шагаа хүннеринде бот-боттарынга кылыктанып, аас былаажып, адааргажып, каржы-хажагай сөстер эдип, оор-сук, чээли кылып, мал-маган тынын үзүп болбас. Эрги чылда эптежип ап чадап турган кандыг-даа эш-өөрү бар болза, эп-харылзааны тудуп аары чугула.

Хөй чон чыылган черге мөөрейлиг оюннар эрттирер: ча адарынга, баг кагарынга, хендирбе сый шанчарынга, тевектээринге, муңгурту теверинге дээш оон-даа өске.

Шагааның ийи чаазында база-ла эртенги үезинде чула кыпсып, өргүүдел өргүп, база-ла дуган-хүрээ баар. Оон агаарлап, ырлап-шоорлап, өске-даа бодунуң сонуургалдарын кылып, өскелерге хора чедирбейн, өөрүп-хөглээр.

Шагааның үш чаазында база-ла мурнуку ийи хүнде дег ёзулалдарны кылып, лама башкыларга хей-аът номун номчудар. Ол ёзулалдарны кылып, лама башкыларга ном номчудуп, оларның чагыг-сүмезин сагып чоруур болза, бүдүн чыл дургузунда үүле-херээ бүдүнгүр болур.

Ынчангаш, үнүп келген чаа (ак) чылды кижи бүрүзү ак чолдуг, ак оштуг байырлап уткуур, бүгү-ле чүве менди-чаагай болуп, ак чүве кара чүвени базар, тиилээр болзун деп күзээр. Ол чаагай күзел бүтсүн дээш, Шагааның саңынга ак сүт (шай) чажар, ак чаламаларны баглаар, ак сүттен үнген саржаг, чөкпекти салыр, артыш-шаанакты кыпсыр, арыг ак харга аңдаштанып арыгланыр, улуг улуска ак кадак сунуп, чолукшуур.

Кел чыдар Чаа чылды уткуур чырык ёзулал – Шагаа-биле сеткил-сагыштың дээжизинден, угаан-чүректиң ханызындан төрүттүнген эң-не чылыг-чымчак байыр сөстерин чонунга чедирер:

Частың башкы херелдерин чалай аарак,

Чаларап кээр кызылсымаар мечи чылы

Ава ышкаш энерелдиг эргеледип,

Аас-кежиин Силерлерге сөңнээр болзун!

Өг-бүлеңерни, өргээңерни чырыткылыг

Өөрүшкү өшпес от бооп чылдып чорзун!

Төлдериңер, төрел-аймак чонуңар-даа

Дөгерези бедик чаагай чолдуг болзун!

Хей-аъдыңар сүлде-күжү кезээде-ле

Херелдендир, чайынналдыр чалбыышталзын!

Чүткүп чоруур үзел-бодал, сорулгаңар

Чүү-даа чүвээ торлуш дивейн, бүдүп чорзун!

• 

ТЫВАЛАРНЫҢ ЧАА ЧЫЛДА ЁЗУ-ЧАҢЧЫЛЧААН ЧЕМИ. СҮТТЕН КЫЛГАН ЧЕМНЕР

Өгнүң хүндүткелдиг черге – дөрге, Бурган ширээзинниң мурнунга, кол нуруузунда, сүттен кылган, тываларның адаары-биле ак чемни салыр чораан.

Сүт – ыдыктыг чем. Шагаа үезинде сүттен кылган аңгы-аңгы чемнер турган. Оларга сүттүг шай, саржаг, өреме, ааржы, курут болгаш быштактың янзы-бүрү хевирлери – шөйген быштак, кыскан быштак болгаш оон-даа өскелери хамааржыр чораан. Чаа чылдың бир онзагай чаагай чеми – кадырган чодураа-биле холуп каан чөкпек турган. Чөкпекче соктап каан үүргене болгаш ай база холуп алыр чораан.

САРЖАГ. Ажый берген хөй өремени шой пашка каггаш, хол-биле мажывышаан, чоорту отка эзилдирер. Элээн хайнырга, үс ылгалыр. Ылгалган үстү саржаг дээр. Өремеден саржаг үр ылгалбастай бээр болза, чартык адыш хире сарыг-шайны кааптар. Элээн болгаш үс элбээр. Саржагны шаанда улус үрүп каан сыңыйга, мөөнге кудуп ап чорааннар. Саржаг – үнелиг болгаш шынарлыг чем. Өреме саржаан чаш уругнуң быжылгаанга (опрелость) чаар турган.

ААРЖЫ – агыскан божаны так кырынга сарыг-суун улам үндүр аар даш-биле бастыргаш, оон адышка сы тудуп үүрмектээш, кургадыр чадып кылган чем. Хүнге ааржы кургаачал. Кыжын ооң хоюун соктаан далганга, тараага немеп, шайга саржаглап чиирге кончуг тодуг, хоолулуг, амданныг чем.

ЧӨКПЕК. Өремени эргискеш, саржаан ылгап алган соонда артып калган кезээн чөкпек дээр. Чөкпекти шала үстүг кылдыр кылгаш, аңаа кадырып каан ааржыны азы ээжегейни холааш, хой хырнынга изиг турда эки дыгыыр. Чөкпекти хырынга хос кылдыр кудар болза, агаар киргеш дүдүй бээр. Хырынга кудуп каан чөкпекти сериин болгаш кургаг черге шыгжаар. Чөкпек кышкы үеде далган, тараага холуп чиир амданныг чем.

ЧОДУРААЛЫГ ЧӨКПЕК. Кадыргаш дээрбелеп каан чодурааны, чөкпектиң ааржызын шала эвээжеткеш, холуй былгаар.

ҮҮРГЕНЕЛИГ ЧӨКПЕК. Далганнап каан үүргенени чөкпекче каггаш, кузуур-биле холуй булгаар. Эки холушкан үүргенелиг чөкпекти хураган хырнынга азы инек мөөнүнге кудар. Үүргенелиг чөкпектиң үзү хөй болза эки. Хырынга кудуп тургаш, хос чер чок кылдыр тырыыр.

АЙЛЫГ ЧӨКПЕК. Чөкпектиң кырынче далганнап каан айны каар. Ажыг эвес ааржыны азы ээжегейни хөй эвести немээш, холуй былгаар.

Источник: Донгак С. Ч. Некоторые исторические и астральные аспекты Шагаа. Шагаа: истоки и традиции. Материалы круглого стола, посвященного празднику Шагаа. Кызыл, 2015г. Бартан О. О. Тываларның национал чеми болгаш чем үнүштери. Кызыл, 1997г. – 144 с.

Тыва улустун оюннары : «Аскак – кадай», «Согур — Аза»; «Тевек»; «Аскангырлаар»; «Чинчи чажырары»; «Кажык»; «Хуреш», «Хурежип ойнаары»; «Аржыыл кагары»; «Сайзанактаары»;

Чинчи чажырары Ойнакчылар ийи болук бооп уступ аар . Чинчини баштай чажырар таланы кандыг-бир арга-биле тодарадыр . Чинчини чажырар эргени чаалап алган тала бодунун бир толээзин — чинчи чажырар кижини ундурер , чамдыкта улустун олурган аайы-биле ээлчег езугаар .

Хурежири ХУРЕШ – тускай дурумнер езугаар , ийи кижинин янзы – буру аргалар ажыглап тургаш , куш дузазы-биле октажыры , тыва эр кижинин уш оюнунун бирээзи . Тыва хурешке могелер дензи , назы – хар барымдаалавас , кончуг шыырак аар дензилиг бичежек дурт – сынныг , кашпагай , орлан моге октаптар , тыва хуреш кончуг нарын , ур белеткелдиг . Тыва хурешти бурунгу тоогуден алгаш коорге бистин ада-огбелеривис эр кижинин уш оюнунга моорейни оран-чурт чер ээзинге чудуп , оваа , суг бажы , от, бурган дагаанда , куда душкенде , ыдык кылганда , чылыг уезинде торел-болук аайы-биле байыр-дой эрттирер турган .

Тевектээри Тевек ону база-ла чус-чус чылдар бурунгаар тыптып келген . Ол ылангыя аныяк улустун канчаар-даа аажок сонуургаар салдынмас оюну . Тевекти хол-биле ору октааш , дедир дужуп бадып орда он талакы будунун иштии чарыы-биле база-ла ору алзыр теп ундуруптер , оон бадып орда база-ла теп ундуруптер .

Сайзанактаары Ол оюнну даш-биле ойнаар . Ол оюн болза , аал коданын буруну-биле илередип , ону догерезин хевирлеп , дурзулеп тургаш кылган . Борбак – борбак сай даштары-биле аалдын мал – маганын шуптузун дурзулеп , ак – кара, улуг – биче аайы-биле ангылап турар . Ховар малдарны ( теве , сарлык) салбак даштар-биле дурзулеп кылыр . Ог иштин база калбак даштар-биле дерип , шыйып тургаш кылыр .

Аржыыл кагары Ойнакчылар долгандыр олуруп алыр , бир кижи аржыыл кагар кылдыр унуп келир . Ол кижинин олурган олуду хостуг артып каар . Аржыыл кагар кижи улусту долгандыр кылаштап тургаш, аржыылды кайы-бир кижинин хойнунче октапкаш , ол кижиге четтирбейн долгандыр халааш орнунга олуруптарын кызыдар . Аржыыл апкан кижи тура халааш аржыыл октапкан кижинин чыпшыр четкеш , холда аржыылы-биле дескен кижинин хаптарын оралдажыр .

Эдек туттунуп ойнаары ( Согур-азалап ойнаары ) Согур-аза иенин уругларын тудуп алырын кызыдар , иези уругларын камгалап , согур-азага бербезин кызыдар , а уруглар база-ла согур-азанын холунга кирбезин оралдажыр , а кирген кижи оюндан казыттырар .

Тывызыктар Холумда тудуп алдым , ам оскээр дамчыдар мен. 2. Сонуургап кылыр бис, маргыжып-даа ойнаар бис. 3. Уругларым ковей-даа бол, бээрин черле бодавас мен. 4. Тургаштын изиргендир маннай бээр бис. 5. Буттарывыс дыка шыырак , чангыс будум оон-даа шыырак . 6. Дуруп-дуруп октай каапкаш , хереглээним тудуп алыр мен. 7. Эр кижинин уш оюну . Тывызыымны ыдыптым , Тыпкан кижи уламчылаар

Аът чарыштырары Аът чарыштырарда , « чугурук аът » болгаш « челер аът » деп ийи кезекке чарып алыр . Чарыштырар дээн аъттарны бир ай бурунгаар-ла белеткеп , соодуп эгелээр . А кажан чарыштырар хуну кээрге аъттарны чыылган чонну долгандыр чортур . * Бирээде – чаржыр аъттарны чон-биле таныштырары ; * Ийиде – аяар чортуп , малдын шынганнары чарышка чанчыктырары ; * Уште – аъттарны хооредир .

Кажыкты ойнаары Кажыкты дүжүрүп кагары ; Кажыкты хожулап кагары Кажык адары ; Кажык-биле аът чарыштырары ; Кажыкты чыттырып кагары ;

Баг адары Баг адар оюннун кол-ла херексели чаа-согун болур . Бурунгу тыва улустун чаа-согун адарынын дээштиин , кашпагай , аваангыр чораан . Шаанда эр дирткен кижи ыявыла чаны эки адып билир ужурлуг турган . Чаа-согун адып маргыжарынын ийи хевири бар. * Бирээде – чаа-согун-биле баг адары ; * Ийиде – кара адары .

Салаалар баштарынга ойнаар оюннар Чылгычылаар ; Чыдыг кодан ; Алдын орду;

Шыдыраа Шаг шаанда шыдыраа оюну бугу делегейге Индиядан тарап унген дээр . Тывага шыдыраа оюну IV-IX вектерде тывылган бурунгу оюн болур . Ол оюн канчаар-даа аажок адаан моорейлиг , адыг-чарыштыг турган . Тыва хол-шыдыраа колдуунда амгы делегей шыдыраазындан ылгалбас . Ойнаар чуруму база-ла оюн-биле домей . Хол шыдырааны баштай даштар , сооктер ( кажык , курутай ), чазап каан ыяштар-биле ойнап чораан . Соолзуреди чангыс аайжыды чазап каан ыяш шыдыраа делгереп унген . Оон соолзуредир честен, хола , кургулчун , ак-демирден кудуп кылып эгелээн . Амгы уеде кандыг-даа материалдан кылып турар апарган , чижелээрге чонар даштан .

Тыва оюннарнын хевирлери янзы-буру . Оларны хой кижи ойнаан тудум солун , хоглуг болур . Тыва оюннар дугайында номнар , шинчилел ажылдары эвээш . Оларны коргускен , хамаарышкан чараш чуруктарны тып алыры берге .

Ынчалза-даа бистин огбелеривистин ойнап чорааны тыва оюннары хой . Оларнын утказы солун , чараш . Ону бис утпайн ойнап , бичии чаштарывыска ооредири чугула!