Ноябрь 1 — тыва дыл хүнү
- #деньтувинскогоязыка
- #тывадыл
2016 чылдың январь 18-те Тыва Республиканың Чазааның чарлыы-биле ноябрь 1-ниң хунун Тыва дыл хуну кылдыр чарлаан. Бо солун болуушкун тыва чоннуң культурлуг болгаш сагыш-сеткил өнчү-байлаа болур тыва дылды кадагалап, деткип база хөгжүдер сорулга-биле доктааттынган.
Чырык чер кырында чурттап чоруур чон бүрүзү келир үеде салгалдарынга төрээн дылын, ёзу-чаңчылдарын, уран чүүлүн, чер-чуртунуң, чонунуң онзагай шынарларын кадагалап арттырып каарын күзээр. Чүге дээрге өгбелеринин дылы, культуразы, чаңчылдары, төрээн чери, чону кандыг-даа язы-сөөк кижиниң бир дугаар үнелеп көөр ыдыктары болур. Ол бүгүнү төрээн дылын таварыштыр өөренип, көрүп, амыдыралынга ажыглаар.
Төрээн чериниң, чонунуң төлептиг салгалдары болзун дээр болза, чаш ажы-төлдү чажындан бодунуң ие дылынга чугаалап өөредири бирги сорулга болур. Дыл биле төөгү сырый холбаалыг. Тыва дылда «төрээн дылын уттур болза, төрел чондан хоорук апаар» деп шүлүк одуругларында ханы утка сиңген. Ынчангаш бодунуң төрээн дылын, өгбелериниң төөгүзүн, чаңчылдарын билир кылдыр, уруглар садтарынга чаштарны өөредири, амгы үениң кол негелдези болур.
Ниитилел хөгжүп сайзыраарга, делегейде чоннарның дылынга өскерилгелер хөйү-биле таваржып турар. Чамдык дылдарның сөс курлавырынче өске дылдардан чаа-чаа сөстер ажыглаттынып кирип турар, база ол ышкаш чамдык дылдардан хөй-хөй сөстер ажыглаар хулээлгезин чидирип, аас чугаадан үнүп турар. Амгы үеде эң дүвүренчиг чүүлдерниң бирээзи – дылдарның чидип турары болур. Ылаңгыя улуг күрүнелерниң иштинде кирип турар биче чоннарның болгаш республикаларның дылы улуг хоозуралда таваржып эгелээн. Кайы дыл ол күрүнеде күрүне дылы болуп турарыл, шупту чүүлдер эртем, политика, массалыг информация чепсектери, өөредилге талазы-биле адырлар ол дылга чагыртыр апаар. Ынчангаш Россиянын иштинде кирип турар республикаларда байдал нарыыдап эгелээн. Чамдык чоннарның аныяк өскени төрээн дылын билбес, өг-бүлелеринде безин орус дылда чугаалажып турар. ЮНЕСКО-нуң берип турар медээлери- биле алырга, Россияда элээн каш дылдар чиде бээринин айыылында келген. Дыл чидерге нация чидер.
Бистиң төрээн тыва дылывыс база дүвүренчиг байдалда келген. Шак мындыг байдалдарны ЮНЕСКО-нуң эксперттери сайгарып, өөренип көргениниң түңнелинде, тыва дылывыс чиде берип болурунуң айыылын тургузуп турар дылдар аразынче кире берген. Мооң мурнунда чылдарда элээди болгаш аныяктар хөй чон чыылган черлерге тывалажып турган болза, амгы үеде сыр дедир апарган. Бичии уруглар болгаш аныяктар аразында колдуу орус дылга харылзажып, чугаазынга орус сөстерни хөйү-биле ажыглап, тыва литературлуг дылдың нормаларын хажыдып эгелээн.